Giai thoại thú vị về dựng đình Long Thái

Đình Long Thái nằm trên địa bàn xóm 5, xã Thái Sơn (huyện Đô Lương, Nghệ An). Nhân ngày lễ hội đình vào ngày 13 tháng giêng hàng năm, du khách đã đi từ ngạc nhiên đến thán phục bởi tinh hoa tài trí của người xưa, tuy nhiên ít người biết đến giai thoại thú vị về dựng đình Long Thái do các cụ cao niên ở đây tiết lộ.

Ngược dòng thời gian, khi nhà Mạc sụp đổ Nguyễn Kim đưa Lê Trang Tông về triều, lập nên ngôi báu lấy niên hiệu là Nguyên Hoà. Lê Trang Tông tại vị được 16 năm (1533-1548), đến ngày 19/1 năm Mậu Thân thì mất. Tưởng nhớ ông, dân làng lập miếu thờ ở phía nam làng Vĩnh Long (nay thuộc xã Thái Sơn).

Đất nước an bình, thần dân lo bề cày cấy làm ăn, xã hội ngày càng phát triển, mảnh đất làng Vĩnh Long ngày thêm một thịnh vượng. Làng đã dựng lên một cái đình làm chốn hội hè, sinh hoạt văn hoá, gọi là Đình Long Thái. Đình Long Thái xưa có 3 gian gỗ lim, được tọa lạc ở một vị trí thoáng mát, phía trước là ao cá, nối tới là cánh đồng làng. Sau đó do điều kiện kinh tế xã hội phát triển nên đình Vĩnh Long đã được làm lại vào năm 1842 thuộc đời vua Thiệu Trị năm thứ 2.

Để xây dựng  đình, thời đó có 18 bác Phó (chủ thợ mộc) tập trung về làng Vĩnh Long thề nguyện làm Đình. Do có đến 18 người cùng muốn dồn tâm lực để làm đình nên làng đành phải chọn phương án bắt thăm để chọn lấy 1 người. Phiên bắt thăm hôm đó ai cũng hồi hộp mong bắt được thăm để làm đình. Cuối cùng cụ Phó Lớn đã trúng thăm và được chủ trì làm đình.

Chỉ trong vòng 1 tháng, việc săn lùng gỗ mít diễn ra ráo riết, thế rồi 24 cột gỗ mít thẳng tắp với đường kính trên 40 cm đã được hội tụ về để dựng đình. Đình được khởi công tháng 4 năm 1842 đến tháng 8 cùng năm, gặp tiết trời mưa bão, sét đánh đúng ngay giữa bát hương. Dân làng cho đây là điềm gở, nên việc dựng đình hoãn lại, mãi đến gần 2 năm sau, tháng 6/1844 mới làm tiếp.

Sau khi đình được dựng xong, cụ Phó Đoan- một người chủ thợ mộc không bắt được thăm làm đình, đến xem thấy Đình cao, bẩy ngắn, liền phán: “Quan viên ướt áo, Quan lão ướt quần..!”, ý muốn nói đình làm cao, mái ngắn, khi tế lễ gặp mưa sẽ tạt vào. Thấy cụ Phó Đoan nói đúng, ngay trong đêm đó, cụ Phó lớn đã âm thầm cùng tổ thợ hạ dần đình xuống. Tất cả 24 cột gỗ mít mỗi cột dài 6,4m được cắt ngắn còn 5,7m.

Việc cắt ngắn các cột đình được làm bí mật vì tổ thợ sợ làng phạt, 24 khúc gỗ đình bị cắt ngắn được cất dấu ở Ao Khe và cầu Đồng Rao. Chuyện cắt ngắn cột đình được dấu bặt, chỉ rất ít người biết đến khi những người thợ trai trẻ mãi đến cuối đời mới dám kể lại. Cùng với việc cột buộc phải cắt ngắn, mái đình Long Thái cũng được cụ Phó Lơn cho tổ thợ chắp kéo dài ra 40 cm nhằm tránh mưa tạt vào. Hàng trăm tấm gỗ đã được tổ thợ làm để ghép mái đình, như để cáo lỗi với dân làng, mỗi một đầu tấm gỗ gài vào mái đều được chạm trổ tinh vi, đề tài hoàn toàn khác nhau.

Đến thăm đình đình Long Thái, mọi người đều thấy đây là một ngôi đình đồ sộ gồm 5 gian, chất liệu hoàn toàn bằng gỗ mít, với 24 cột. Đình được thiết kế theo kiểu cung-dục-oai bẩy-trông trụ với 20 chiếc bẩy được chạm trổ rất tinh vi. Bộ khung ngôi đình là một tác phẩm điêu khắc đồ sộ, độc đáo với các đề tài truyền thống phong phú đa dạng. Các linh vật trên bờ nóc mái, bờ dải, hồi van, hệ thống xô, con kìm được thể hiện rất sắc sảo, tạo cho đình những đường cong mềm mại uyển chuyển. Những nét hoa văn cầu kỳ công phu, cách thể hiện nét to nhỏ, nét dày mỏng theo chủ ý của người thợ tài hoa đã đem lại sức sống và sự cuốn hút cho ngôi đình. Đến đây du khách sẽ đi từ ngạc nhiên đến thán phục bởi sự hội tụ những tinh hoa tài trí của người xưa. Thông qua các mảng chạm khắc người xưa muốn gửi gắm, chuyển tải đến thế hệ mai sau những một thông điệp về giá trị sống, giá trị nhân văn của con người.

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, đình Long Thái là nơi bàn bạc và tuyên truyền đường lối cách mạng. Cũng tại đây, những ngày khởi nghĩa, chức sắc địa phương đã nộp ấn tín cho chính quyền cách mạng, chấm dứt chế độ phong kiến cai trị. Sau cách mạng tháng Tám, đình Long Thái trở thành nơi hội họp của chính quyền cách mạng, nơi truyền bá chữ quốc ngữ, nơi sinh hoạt của các tổ chức chính trị .

Ngày 13/1/2006 đình Long Thái được UBND tỉnh Nghệ An công nhận là “Di tích lịch sử- văn hoá”. Hàng năm, vào ngày 13 tháng giêng, Đảng bộ và Chính quyền xã Thái Sơn cùng đông đảo bà con từ các nơi khác lại quy tụ về đình Long Thái để tổ chức lễ tế đầu Xuân./.

                                                                            Ngọc Phương