NHÀ THỜ NGUYỄN VĂN 300 NĂM TỒN TẠI VÀ PHÁT TRIỂN

Nhà thờ họ Nguyễn Văn, thuộc làng Hoành Sơn, xã Xuân Sơn được xây dựng vào thời Lê. Nhà thờ được kết cấu hài hoà, tọa lạc trên khuôn viên đẹp, thoáng mát.

bia-da-ghi-cong--đức-con-cháu-trong-dòng-họ

Bia đá ghi công đức con cháu trong dòng họ.

Theo gia phả ghi lại, từ khi thủy tổ Nguyễn Đạt Đường di cư đến đây, dòng họ Nguyễn Văn làng Hoành Sơn đã trải qua 300 năm tồn tại, phát triển thành 11 đời với 3 chi lớn mạnh, trong đó có những người có công với dân với nước, được triều đình ban tặng sắc phong, nhân dân lập bia đá và đền thờ phụng như: thủy tổ Nguyễn Đạt Đường, Cẩn sự Tá lang Đồng Tri phủ Trường Khánh Nguyễn Văn Viện, Bang biện phủ Anh Đô Nguyễn Văn Trí…

Điển hình là Thủy tổ Nguyễn Đạt Đường di cư đến làng Hoành Sơn, xã Trường Bộc, tổng Thuần Trung (nay là xã Xuân Sơn, huyện Đô Lương) đến sinh cơ lập nghiệp vào khoảng cuối của thế kỷ XVII .

Lúc bấy giờ, vùng đất Hoành Sơn còn hoang vu, rậm rạp, người dân sinh sống còn thưa thớt. Nhận thấy nơi đây có địa thế đất đai rộng rãi, có núi, có sông, có nhiều ưu thế để sản xuất, phát triển nông nghiệp lâu dài nên Nguyễn Đạt Đường bắt đầu khai hoang vỡ đất. Ông vốn là người có đầu óc tính toán khoa học lại cần cù, chịu khó trong việc canh nông nên một thời gian sau gia đình ông đã trở nên giàu có. Cuộc sống khá dư giả, bản tính lương thiện, giàu lòng thương người nên ông Nguyễn Đạt Đường thường làm việc thiện, giúp đỡ mọi người khi gặp khó khăn hoạn nạn.

Sau này triều đình vinh danh cho ông chức “Mậu lâm lang Ích Quang điện Thiếu khanh Trường Hống tử” (đây là chức quan thuộc hàm Chánh lục phẩm)  và được liệt vào hàng tiên hiền phụ thờ ở đền.

Ông mất vào ngày 04/6 âm lịch. Mộ ông được An táng tại Cồn Giếng ở bản xã.

nha-tho-dong-ho-nguyen-van-o-xóm-2xuan-son--o-xom-2-xa-x-1

Nhà Thờ dòng họ Nguyễn Văn ở xóm 2 xã Xuân sơn.

Tiếp đó là Ông Nguyễn Văn Viện hậu duệ đời thứ 2 của họ Nguyễn Văn, làng Hoành Sơn. Ông sinh vào khoảng đầu thế kỷ XVIII. Ông là con trai thứ 3 của ông Nguyễn Đạt Đường.

Từ nhỏ, Nguyễn Văn Viện đã thể hiện là người thông minh, ham học, gia đình lại có điều kiện khá giả nên ông được cha mẹ cho học hành đến nơi, tới chốn. Sau một thời gian dùi mài kinh sử, ông dự kỳ thi Hương và trúng Sinh đồ. Sau đó, ông được bổ nhiệm làm Huyện thừa huyện Trung Sơn (huyện Quế Phong ngày nay). Lâm bá, hàm Hiển cung Đại phu”. Bia đá dựng tại Sinh từ của ông lập năm Quý Dậu niên hiệu Cảnh Hưng thứ 14 (1753) chép như sau: “làng ta có ông Nguyễn Văn Viện, làm chức Đồng Tri phủ ở phủ Trường Khánh”.

Làm quan nhưng ông Nguyễn Văn Viện không cậy thế, hách dịch, cường quyền. Vợ chồng ông sống rất chan hòa, gần gũi với nhân dân, thường tìm cách giúp đỡ mọi người ổn định cuộc sống, xây dựng xóm làng cường thịnh.

Ông luôn sẵn sàng giúp mọi người bằng một tấm lòng chân tình như đối với người thân của mình. Gặp những năm mất mùa, đói kém dân làng không có tiền để nộp thuế, ông đã bán ruộng để có tiền nộp thuế thay cho cả làng. Ghi phả ghi lại: “Có năm đồng ruộng bị ngập lụt, người dân mất mùa, đói kém ông đã bán ruộng của bà cả ở thôn Trung Thượng lấy 100 quan tiền để nạp thay thuế lệ cho người dân”. Những việc làm ấy làm dân làng hết sức cảm kích.

Bên cạnh một vị quan thanh liêm, giản dị, một con người đức độ, giàu lòng nhân ái thì Nguyễn Văn Viện còn là một người rất coi trọng nhu cầu tâm linh. Vì thế, ông cùng gia đình đã hằng tâm công đức lập đình làng Hoành Sơn thờ Thành Hoàng làng và xây dựng đền Cả làm nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh cho cả làng.

Ông mất vào ngày 18/8 âm lịch, ông được an táng tại Cồn Giếng xã Trường Mỹ.

Sau khi mất, Phúc Lâm bá Nguyễn Văn Viện thường linh ứng giúp dân độ thế nên dân làng suy tôn ông làm phúc thần và lập bản tấu xin triều đình ban sắc phong thần.

Năm 1753 để tri ân công đức của ông, nhân dân làng Hoành Sơn đã lập Sinh từ, dựng bia ghi công tích tại núi Cấm.

phong-sắc-dc-nha-vua-ban-tặng

Phong sắc được nhà vua ban tặng.

Một trong những người có công lớn được thờ tự tại nhà thờ họ Nguyễn Văn đó là Ông Nguyễn Văn Trí ( còn có tên gọi khác là Văn Triết), hiệu là Tường sinh Lạc Hiên, sinh năm Bính Dần, niên hiệu Gia Long thứ 5 (1806).

Từ nhỏ, Nguyễn Văn Trí đã được cha mẹ cho ăn học đến nơi, đến chốn. Bản chất sáng dạ nên ông học đến đâu nhớ đến đó, học một biết mười. Sau một thời gian dùi mài kinh sử, đến năm Tân Mão, niên hiệu Minh Mệnh thứ 12 (1831), ông tham gia kỳ thi Hương đậu Tú tài và trở thành người khai khoa cho xã nhà thời Nguyễn. Là niềm tự hào lớn của gia đình, dòng họ và quê hương ông.

Nguyễn Văn Trí là người khai khoa cho xã Trường Mỹ ở thời Nguyễn, cũng với tâm đức muốn tạo điều kiện thúc đẩy việc học hành cho các sĩ tử quê nhà. Nhờ những việc làm đó của ông mà phong trào học tập được khuyến khích, phát huy truyền thống tốt đẹp của làng xã.

Ông mất vào ngày 17 tháng Giêng, năm Quý Dậu niên hiệu Tự Đức thứ 25 (1873), thọ 68 tuổi, mộ táng tại Cồn Giếng xã Trường Mỹ.

 Để ghi nhớ công ơn của ông và tôn vinh những người học hành đậu đạt, sau khi mất, ông được nhân dân rước vào thờ tại nhà Thánh.

Ông Nguyễn Văn Trí được nhân dân suy tôn làm Phúc thần của làng. Ông được triều đình ban tặng sắc phong. Hiện nay, tại di tích còn lưu giữ 3 đạo sắc phong thần cho ông Nguyễn Văn Trí thời Nguyễn. Tất cả các sắc phong đều giao cho xã Trường Mỹ tòng tiền phụng sự.

Trải qua những biến cố thăng trầm của đất nước nhưng các thế hệ con cháu họ Nguyễn Văn đã vươn lên khẳng định những đóng góp to lớn đối với lịch sử, trên phò vua, dưới giúp dân. Những cống hiến của các bậc tiền nhân dòng họ Nguyễn Văn xã Xuân Sơn cho đất nước đã được các triều đại ghi nhận bằng các sắc phong, bằng cấp, lệnh chỉ… và những ân sủng của triều đình.

các-bức-đại-tư-dc-treo-trong-nha-tho

Các bức đại tự được treo trong nhà thờ. Ảnh : Hữu Hoàn

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ  xâm lược nhiều con cháu của họ Nguyễn Văn đã đã tình nguyện cầm súng lên đường đánh giặc và lập được nhiều chiến công được nhà nước ghi nhận như: ông Nguyễn Ngọc Giao – cán bộ tiền khởi nghĩa.

Trải qua nhiều thế hệ con cháu dòng họ Nguyễn Văn đã phát huy truyền thống của ông cha ra sức học tập, lao động sáng tạo và đạt được nhiều thành tích cao trên các lĩnh vực . Hiện nay, con cháu họ Nguyễn Văn có 01 Phó Giáo sư; 02 Tiến sĩ; 12 Thạc sĩ và nhiều cử nhân đang công tác trên mọi miền đất nước và ở nước ngoài.

Với những công lao đóng góp to lớn của các bậc tiền nhân và các thế hệ con cháu dòng họ Nguyễn Văn xã Xuân Sơn , ngày 28 tháng 12 năm 2018 Chủ tịch UBND tỉnh ký quyết định công nhận Nhà thờ họ Nguyễn Văn xã Xuân Sơn là di tích lịch sử cấp tỉnh.

Ngày 15 tháng 9 năm 2019 sắp tới UBND huyện Đô Lương, UBND xã Xuân sơn và Hội đồng gia tộc họ Nguyễn Văn sẽ long trọng tổ chức lễ đón nhận bằng công nhận di tích lịch sử .

Hữu Hoàn